quinta-feira, 28 de julho de 2016

MUEVO STACANTA SUR ROKAJO

Dominikana muevo (Larus dominicanus)  perchinta sur rokajo.
Fotografita da Chris Mattinson
Fonto: National Geographic 
Pos itera regretinde tro longa pauzo, yen ke mea blogo rivenas e cafoye ofras a vi poemo originale kompozita en Ido. Me skribis ol ja longe ante nun, en la fora yaro 2002, kande me vakancis en Espinho, belega mikra urbo litoral en la nordo di Portugal, ube mea spozino pasis granda parto de sua yunevo.

Lore me mediteme sidis sur benko en litorala voyo apud turboza plajo ed observis bela muevo perchinta sur rokajo. Me longe admiris lua majestoza silueto e lua superba posturo. Apude kindi senskope lansis stoni, e treno rotolis sur reli pozita alonge la plajo. Omna ca impresi, intermixita ed interstimulanta, e forsan anke recenta lekto di juinda verko da Pessoa, genitis la lora poemo, quan nun, itere vakancante en Espinho, me riprenas e lansas al mondo, por ke lua eko ne perdesez, e por ke la memoreso pri ta partikulara muevo, unika inter tanta simil uceli omnube peskanta sua nutrajo en tanta plaji tra la tota mondo, restez grabita por sempre sur la maxim duriva materio: la poezial etero.

Yen do la poemo:



Kande tu stacas sur rokajo,
Me ne savas interpretar tua beko.
Me ne savas kad ol es konkava adinfre
O konvexa adsupre.
La silueto di tua beko
Es la silueto di penso serchanta
La direciono adube regardar
E la sinso dil respondi
Qui pasajos de omna questioni.

Me regardas per okuli qui vidas
Nur to quon li expektas trovar.
Me remarkas ke tua beko es nur beko:
Beko di ucelo qua kreesis por havar beko;
Beko asuminta la rolo esar beko
Ed esar regardata da pensanto pri beko;
Beko konvexe konkava segun la sinso dil regardo,
E konkave konvexa segun la sinso dil penso.

Tua beko sucias nur peskar e nutrar la filii,
E tua filii ne lansas stoni al pensi da altri.
Sub tua beko salianta la maro spumifas
Ed arozas la brizanti per blankeso salatra.
Tua okuli tante kustumeskis spektar lo,
Ke li ne plus vidas to
Quon me esforcas esar kapabla vidar.

Okuli oglanta, okuli vivaca,
Kompani di beko qua genitas poemo sur rokajo:
Regardez!
Eskartez via atenco del nulo quo es omno
E direktez ol
A mea esforci pensar pri la existo-senco di beko.

Tu stacas kun tua beko sen savar
Ke ol es plu importanta
Kam omna beki imaginata dal poeti;

Ke ol es simbolo di kurvo dusinsa;
Ke en ol rezidas la sajeso di bekifero misterioza;
Ke ol es statuo da manui habila
E da penso sempre tam friskanta kam la fishi
Qui trovas en ol la lasta respiro;
Ke ol povus naracar multa veraji celita,
Se ol koncius ke esar beko
Es esar preter esar beko:
Es naskir mesajero;
Es savar flugar super maro
Qua spumifas sensucie;
Es esar plu alta kam la fluktuema menti dil poeti;
Es povar arachar poemo de homo
Qua regardas treni quale muevi
E sentas en la reli
La maral odoro di rokajo irigacita;
Es skribar poemi per plumi di muevi
Qui flugas en omna direcioni dil cerebro;
Es skrapar guano de rokaji,
Esperante trovir la percheyo definitiva;
Es kurajar esperar irgo
Ankore ed itere,
Sempre kande la muevi duros flugar e havar beki;
Sempre kande la rokaji duros admisar guano skrapota;
Sempre kande poezio fluktuos super la spumo;
Sempre...


NOTO: Me dankas sioro Takashi Ito pro lua Japoniana tradukuro di la supera poemo.

domingo, 20 de dezembro de 2015

PRI OLIMA VIZITO EN MALTA

Kara lektero, hodie me interruptas mea serio Judiko sen prediko pri kin auxiliara lingui e ripublikigas artiklo qua aparis en Progreso 316, p. 7-10, sub la titulo Mea impresi pri Malta. La nuna versiono esas revizita: me facis kelka modifiketi e mem du o tri emendi. Yen do la texto:


Satelitala imajo pri Malta
Fonto: Wikipedia
En februaro 1999 me facis voyajo profesional a Malta. Ol esis kurta ma kelke instruktiva. Voyaji profesional ordinare prizentas problemo. On restas tro longe en chambri kunsidal e ne havas tempo juar la vivo real di la habitanti. Pluse, on ofte sejornas en hoteli tro luxoza, qui ne fitas en la vivo-kadro dil vizitata lando. Anke cafoye to eventis a me. Pro to me ne povas ofrar a nia lekteri raporto tam vervoza kam olti da Neussner od altra voyajemi Idista.

Malta es arkipelago situita meze di Mediteraneo, inter Tunizia e Sicilia. Ol havas kin insuli, ma nur tri es homizita: Malta, Gonzo e Comino. La lasta es paradizeto, kun sua manuedo de familii peskera e nul automobilo, nul bruiso di nia “civilizeso”. Quankam ibe stacas anke du hoteli, la turisti di ta loko prizas flanar en la naturo o tota-jorne jacar sub la suno. Li do ne domajas la specala karaktero dil insuleto.

Malta es lando kun traiti vere unika. La insulin Malta e Gozo invadis tra la yarcenti multa populi (Feniciani, Greki, Kartagani, Romani, Arabi, Normandi, Franci e Britaniani), e singla de li lasis sua traci, sive lingual, sive fizionomial, sive arkitektural, sive mem temperamental. De ica influaro rezultis populo tre partikulara e konocinda. La Maltani havas pelo brunatra e fizionomio segun la tipo Nordaraba, ma trovesas anke blondi. Li esas tre gastigema ed afabla, ma anke lektesas kelka suspektemeso en lia mieno ye l’unesma kontakto. La mulieri havas bel okuli ma evitas regardar direte en la okuli di viri. Kande on preterpasante regardas eli en stradi, li quik abasas la okuli e tale vartas la fino dil preterpaso. To forsan konsequas de mixuro di du pudoroza kulturi qui dominacas ibe: l’ Araba e la katolika. La populo es vaste katolikizita. Sur l’ arkipelago stacas cirkume 400 kirki (por cirkume 400 mil habitanti), e me memoras vidir krucifixo pendanta en kunsido-chambro di vizitata furnisisto. Yen ulo ne plus trovebla mem en Portugal e Hispania, olima fidelegi di Vatikano!

On manjas multa fishi (precipue espado-fisho e *cherno) jus peskita, ed abundanta *marisko. Olivoleo ofte uzesas kom kondimento. Quankam on povas do dicar ke la nutrado es segun la tipo Mediteraneal, la populo es surprizante grasatra. Forsan on manjas salubre, ma tro multe. Me anke remarkis ke la Maltani ne es granda prizanti di pedirado…

L’ arkitekturo es segun la tipo Nordaraba. La domi es basa e flavatra, kun terasi surtekta. La peizajo generale es plana e poke arborizita. Ultre bushi l’unika planto abundante trovebla es la nopalo. Turismo es la precipua industrio. Multa nutrivi es importacata, ma trovesas anke importanta fabrikerio di laktaji. En restorerio me drinkis mem aquo de… Venezuela, ma me anke vizitis kultivisto di latugo. Il havis manuedo de agri mikrega sur roki ed ibe manuale kreskigis belega latugi kun la helpo da sua spozino e filiulo. Fine dil vizito il insistege ofris wiskio al vizitanti … ye non kloki matine! Ne omni sucesis refuzar ol…

Preske omni es trilingua, ed automatale swichas inter l’Italiana, Angla e Maltana. Le du lasta es lingui ofical, ma l’Italiana havas granda prestijo pro motivi historial e juas neneglijebla uzado pro la multa televizion-kanali en ita linguo (precipue de Sicilia) qui omnadie ed omnube spektesas. Tamen la Maltana es la linguo preferata e maxim ofte e korekte parolata. Ol es origine Araba (quankam olima grava skriptisto asertis ke ol es Punika) ma subisis multa influi da altra lingui, precipue dal Italiana ed Angla. L’alfabeto es Latina, ma kun diakritiki Esperantatra: ċ (= ch), ġ (= dj), ħ (fonemo ne existanta en Ido), ż (= z)... La framo lingual (vortaro, sintaxo, morfologio) es Araba, ma multa vorti esas facile rikonocebla da Idisti: diżastru, familja, karotta, temp, tempesta, teatru, poeżija, e.c.

Carmel Attard,
magna poeto Maltana
Fonto: www.timesof malta.com 
La Maltana es linguo qua literaturale fixigesis erste dum la komenco dil 20ma yarcento Yen tradukuro di poemo da Carmel Attard (1943-1994), segun Esperanto-tradukuro da Carmel Mallia (n. 1929), publikigita en Antologio de Maltaj Poetoj, Zagreb, 1985:

                                             Inspireso mistika


Carmel Mallia, poeto,
tradukinto di Attard en Esperanto
Fonto: www.maltapoetry.com

En tua kordio vagadas
granda poemo
ne ja liberigita
pro ne ja konocesar da tu;
ma kande tu sentos
la melodio,
tu audos la marchesko di olua vorti
dum tua amikal babili;
ca kanto duros
dum tua tota vivo
til ke ol fuzos tu
en aero pura.






*cherno: marfisho de la familio Serranidæ (A stone bas, F serran, H cherna, I cernia, Pt cherne, Lat Polyprion americanus).

*marisko: kolektiva vorto por omna manjebla krustacei (krabi, kreveti, langusto e.c.) e moluski (musli, heliki e.c.). Per ca radiko on facile formacas tre utila vorti: mariskerio, disho mariskal, e.c. (A sea-food, F fruits de mer, H marisco, Pt marisco).

segunda-feira, 23 de novembro de 2015

JUDIKO SEN PREDIKO PRI KIN AUXILIARA LINGUI - 1

Johann Schleyer pleanta harpo recevita
kom donacajo, lor lua 50ma aniversario,
de lua kolegi che Sionsharfe, revuo kon-
sakrita precipue a katolika poezio, ed en
qua il unesmafoye divulgis Volapük
en 1879 - Fonto   
Mea amiko Partaka, sempre petulema e surprizanta, per privata mesajo yene defias me: «skribez pri lo maxim bona (e lo maxim mala?) dil helpo-lingui, quin tu konocas: Eo, Io, Ia, Vk, LdP.». Nu, yen, pro quo ne? Defio aceptita! Kun plezuro. Adavane! Tamen yen nuanco: vice skribar kelke nekonkrete pri «lo maxim bona» e «lo maxim mala», me ya skribos plu konkrete pri lo maxim plezanta a me, e pri lo minim plezanta a me, en la mencionita kin auxiliara lingui, kronologiale ordinita: Volapük, Esperanto, Ido, Interlingua e Lingua de Planeta. Tamen, por igar la tasko min tempivora por me e plu digestebla por la lektero, me dividos l’artiklo en kin parti, e hodie me prizentos nur l’unesma parto, qua traktas la maxim anciena linguo auxiliara:

Volapük, la veneracinda avo

Lo maxim plezanta a me:

La koncizeso!

Yes, Volapük esas linguo tre konciza, un del maxim konciza en la mondo, forsan preske tam konciza kam la Chiniana, e probable la maxim konciza auxiliara linguo, (quankam Usik, tre interesanta linguo kompozita dal Hispano Juan Ramón Palanca Gómez, regretinde poke konocata, malgre direta-metoda videi instruktanta, esas forsan mem kelke plu konciza kam l’anciena linguo da Schleyer).

Nu, esas tre agreabla povar dicar multa kozi per poka vorti, elegante e precize, quale agis la Latina. E Volapük povas agar lo komode. Lua senartikleso, lua sintezal komparativo e superlativo e la kin facile lernebla kazi (nominativo, vokativo, genitivo, akuzativo e dativo), per qui Schleyer injenioze dotis lu, igas lu fluanta e lejera quala matinala brizo. Yen exempli:

Fat oba egivom mote plofeda bukis gudikün (7 vorti, 35 literi)
Mea patro donis la maxim bona libri al matro dil profesoro (11 vorti, 48 literi)

Tamen la vorto-nombral difero inter Ido e Volapük ne sempre esas tante granda, ed Ido povas mem esar min literoza kam Volapük:

Ilemof-öv lufis if no äbinoms-la so vemo delidik (8 vorti, 41 literi)
El komprabus la vitberi se li ne esus tante chera (10 vorti, 40 literi)

Altra-latere la kazi di Volapük proximigas lu a la Latina e posibligas a lu imitar la marveloza koncizeso di la linguo di Vergilius. Yen quale povus sonar en Volapük, se on omisus la verbo binön («esar»), la famoza sentenco Homo homini lupus:

Men mene ludog (3 vorti, 12 literi)
La homo esas volfo por la homo (7 vorti, 24 literi)

Tamen Volapük, havante nur un deklino tote reguloza, esas mem plu klara kam la Latina, quan inkombras plura deklini ne sempre reguloza ed anke multa formi interkonfliktanta. Exemple, poetæ povas signifikar «poeti», «dil poeto» od «al poeto», ma Volapük klare distingas la tri formi (poedels, poedela e poedele, rispektive); avis povas signifikar «ucelo» (böd) o «dil ucelo» (böda); avi povas signifikar «al ucelo» (böde) o «dil avulo» (fatela); aves povas signifikar «uceli» en nominativo (böds) ed akuzativo (bödis) e mem «(tu) deziras» (desidol); ave povas signifikar «avulo» en vokativo (o fatel), «ucelo» en ablativo (böd) o mem «saluto!» (glidö!). Tal ambigueso di la Latina kulminas en yena kalemburo: Ave, ave! Aves aves? (Glidö, o fatel! Li-desidol bödis?), «Saluto, avulo! Ka tu deziras uceli?»)...

L’extrema koncizeso di Volapük igas lu teoriale plu apta kam la “rivali” (Esperanto, Ido, Lidepla e, precipue, Interlingua, la minim konciza auxiliara linguo) por televizional subtexti e mesaji per *smartfoni, inter altra moderna aparati e moyeni komunikal poke “spacoza”, nam por eficiente komunikar per olci oportas uzar linguo maxim posible konciza, do textale min “ampla”, e samtempe klara. E Volapük esas ya linguo tre klara e preciza, preske perfekta. Pluse, la koncizeso di Volapük igas lu anke tre ekologial: on povus sparar omnayare multega tuni de papero per imprimar libri, revui e jurnali en ica linguo!

Yen importanta remarko: en la supera e suba exempli me uzas ne la reformita varianto da de Jong, ma l’originala linguo da Schleyer, ne nur pro ke olca plu plezas a me kam olta, ma anke, e precipue, pro ke hike me sequas rigoroza kronologial kriterio, e la Volapük da de Jong esas plu recenta kam Esperanto ed Ido...


Lo minim plezanta a me:

La deformeso dil radiki!

On ofte exajeras ica “defekto” di Volapük. La linguo da Schleyer ya havas anke sat granda nombro de radiki integra, nemutilita, nedeformita, do quik rikonocebla. Yen nur kelka exempli:

bad (< A bad) «malajo», bed (< A bed) «lito», beg (< A beg) «prego», begin (< A begin) «komenco», dog (< A dog) «hundo», dom (< R дом) «domo», fir (< A fir) «abieto», fog (< A fog) «nebulo», frog (< A frog) «rano», ful (< A full) «pleneso», giv (< A giv) «dono», god (< A god) «deo», if (< A if) «se», in (< L in) «en», man (< G Mann) «viro», mil (< H mil) «mil», ni (< F ni) «nek», rib (< A rib) «kosto», si (< I sì) «yes», sin (< A sin) «peko», skin (< A skin) «pelo», sol (< L sol) «suno», step (< A step) «pazo», stul (< R стул) «stulo», su (< I su) «sur»

Plu longa, quankam nekompleta listo (e kun eroro: malad vice la korekta maläd, «maladeso») esas trovebla en mea verko Zamenhof kaj Volapük, publikigita che Iltis en 2012 (me exkuzas me pri la reklamo!).

Tamen multe plu longa esas la listo di vorti quin Schleyer mutilis, deformis od altre “komodigis”. La Germana prelato agis lo precipue pro kin motivi:

1) Por obtenar radiki plu kurta e do plu komoda por derivado: dat (< G damit) «por ke», flum (< L flumen) «fluvio», kluzif (< F crucifix) «kruco», lib (< L liber) «libereso», litur (< L liturgia) «liturgio», mat (< L matrimonium) «mariajo», mem (L memoria) «memoro», nat (< L natura) «naturo». Tala tendenco divenis mem plu forta che Schleyer dum la tempo-paso: exemple, en l’unesma lernolibro, aperinta en 1880 e faksimile ripublikigita da Olms en 1982, on lektas nimal (< L animal) «bestio», ma ica vorto divenis nim en posa edituri... En certena kazi la trancho esas duopla, komence e fine dil radiko: flun (< L influentia) «influo». En altra kazi la mutilo eventas interne di la vorto, nur por igar ol plu facile pronuncebla: lagat (< H lagarto) «lacerto», lazet (< F lazaret ), «hospitalo», lut (< G Luft) «aero».

2) Pro la verbala strukturo di Volapük (verbala tempi formacata per vokala prefixi), nula verbigebla vorto povis komencar per vokalo. Konseque, Schleyer tranchis la komencala vokalo (fizir < G Offizier, «oficiro»), adjuntis l komence dil radiko (lem < L emo, «komprar») o permutis la du unesma literi dil radiko (nisul < L insula, «insulo»).

3) Pro la konjugala sistemo di Volapük (la personal pronomi, sempre komencanta per vokalo, adjuntesis an la fino dil radiko), nula vorto povis finar per vokalo. Schleyer do mustis tranchar la lasta vokalo (fum < F fourmi, «formiko») od adjuntar konsonanto al radiko (kluf < F clou, «klovo»). En certena kazi, solvinte la problemo pri komencala vokalo per permutar la du unesma literi, il mustis pose solvar la problemo pri finala vokalo qua rezultis de ta permuto: F axe («axo») > ax (segun la pronunco /aks/) > xa (per permuto) > xab (per adjunto di finala konsonanto).

4) Pro la pluralo di Volapük (formacata per adjunto di s), nula vorto povis finar per c, h, j, s, x e z. Por remediar lo, Schleyer remplasigis la lasta konsonanto per altra, qua povis komode recevar la dezinenco di pluralo: mestit (< H mestizo) «mestico», mig (< A mix) «mixuro, mug (< L mus) «muso». En certena kazi il mustis solvar samtempe la problemi pri komencala vokalo e finala s: ladet (< F adresse) «adreso».

5) Por faciligar la pronunco da infanti, oldi e Chiniani, Schleyer ofte remplasigis r per l: flol (< L flor) «floro», led (< A red) «redeso», Yulop (< A Europe) «Europa». En certena kazi il mustis solvar samtempe la problemi pri r e finala s: lol (< L rosa) «rozo».

En certena kazi on povas ne tro desfacile retrotracizar la *etimono. Yen exemplo: del internaciona radiko professor, Schleyer tiris profess, elimininte la Latina  sufixo -or, equivalanta a nia -er od -ist, ya pleonasma che radiko, qua ipse montras profesionano. Pose la radiko subisis la kustumala transformi che Schleyer: profess > profes (elimino di duopla konsonanto) > profed (obligala remplasigo di finala s) > plofed (ordinara substituco di l a r). En altra kazi (exemple, lömib, «pluvo») on povas rikonocar l’etimono (Latina imber) ma ne la procedo per qua la prelato derivis l’una del altra. En extrema kazi, on povas nur prizentar febla hipotezo, sen irga konvinkeso, exemple pri l’adverbo te («nur»): ka Schleyer eventuale prenis la Hispana solamente e senkompate amputis lua kapo e torso?

Kad omno tala esis absolute necesa? No! Schleyer povabus obtenar radiki kurta e komoda, e perfekte fitanta en la strukturo di Volapük, sen tala deformado. Yen nur du exempli:

Vice deformar la Angla woman por obtenar vom («muliero»), Schleyer povabus selektar un del sequanta radiki:

fam, del Franca femme (segun la pronunco)
froy, del yidisha פֿרוי (froy)
hatun, del Turka hatun
kin, del Armeniana կին (kin)

Vice deformar la Latina anima por obtenar lan («anmo»), Schleyer povabus selektar un del sequanta radiki:

can, del Turka can
jan, del Persiana جان (jan)
suflet, del Rumaniana suflet

La deformado da Schleyer igas la vortaro di Volapük maxim-granda-parte arkana, nedechifrebla e neutila. Lerninto ya ne renkontros maxim multa lernita vorti en irga loko exter Volapükia e ne povos uzar li dum voyajar.

Regretinde la reformo da de Jong solvis nur poka problemi e mem adjuntis plusi. Exemple, de Jong substitucis bai (< A by) a segun (< H según) «segun», quankam olca esis tote naturala vorto e havis en Volapük exakte la sama formo, pronunceso e signifiko kam en la fonto-linguo (la Hispana), kontre ke by havas altra formo e senco en la Angla; a sök (< L insectum), ya tre mala, il substitucis preske tam mala deformuro (näsäk); al charmanta flitaf («musho»), konsistanta ek flit («flugo») ed -af (sufixo por formacar bestio-nomi) il substitucis la deformuro musak (< L musca); al expresiva spulaf («araneo»), konsistanta ek spul («filifo») e la mencionita sufixo -af, il substitucis la deformuro raänid (< L arachnides). E tale pluse...

Arie de Jong perdis bonega okaziono igar Volapük plu transparanta, plu acesebla e, precipue, plu utila. Tamen, paradoxale, il salvis la linguo de deperiso, de kompleta obliviesko, de nihilo. L’originala Volapük (Volapük rigik), da Schleyer, esas mortinta, segun quante me savas, kontre ke olta da de Jong ankore respiras! Yen evento senprecedenta en la historio di la lingui auxiliara, e certe ago heroal da de Jong. Hike, exemple, on povas spektar recenta konverso kurta ma fluanta, en Volapük, inter Europano ed Aziano, ambi fervoroza adepti dil rinovigita linguo.

domingo, 8 de novembro de 2015

JAPONIA E LA LATINA

Japoniana erudito.
Fonto: openclip.art.org
La Franca esas la unesma stranjera linguo quan me lernis. Me komencis lernar ol en la primara skolo. Me esis tre yuna e recevis tre bel impreso pri ca linguo. Hodie, pos tanta yari, me ankore amegas ol. Segun Portugalana proverbo, não há amor como o primeiro («nul amo es komparebla al unesma»). Forsan pro to me nun judikas ol kom la maxim bela linguo en la mondo. Pos kelka yari me komencis lernar la Angla en privata linguo-skolo, sen granda entuziasmo en la komenco, ma l’entuziasmo rapide kreskis dum la lernado. Me divenis afecionanto ne nur di lingui, ma anke o precipue di lo linguala, di la intrinseka e partikulara maniero quale singla linguo aranjas sua soni e vorti e strukturizas sua komunikal moyeni. Kande me esis agronomiala studento, me rezolvis lernar anke la Latina por lektar la verki da Linnaeus en la originala linguo. Balde pose me renkontris Esperanto unesmafoye e komencis lernar ol kun entuziasmo. Tamen nun me ne volas deviacar de mea temo. En artiklo publikigita en Panorama, precipua papera Interlingua-revuo (januaro-februaro 2005, p. 16), me naracis plu detaloze mea itinerario tra la diversa interlingui. L’artiklo esas lektebla hike.

Nu, dum la maxim entuziasmoza periodo di mea longa Latina lernado, me divenis amiko di Nicolau Firmino (1907-2001), editisto, skiptisto e fervoroza latinisto, qua esis anke mea vicino, lore ja olda e kelke malada. Me vizitis lu omnasemane, e ni longe konversis pri Latina autori e kulturo. Il esis anke tre jeneroza e donacema. Uldie il donacis a me exemplero di verko quan il editabis sub la titulo Lusiadæ. Ol esas Latina tradukuro di Os Lusíadas, famoza epikajo da Luís de Camões (c. 1524-1580), maestrale tradukita da dominikana monako Clemente de Oliveira. Lore mea amiko parolis a me pri Japoniana profesoro Eiichiro Tani ( 栄一), qua docis la Latina e l’antiqua Greka en universitato e multe afecionis anke la historio di Portugal, quankam il ne povis lektar fluante la Portugalana. Nu, ica profesoro, dezirante studiar la fonti pri la maral voyaji dal Portugalani, komendabis exemplero di Lusiadæ, e taskope il komencabis korespondar Latine kun mea amiko. Kande ilca montris a me letro dal Japoniana profesoro, me quik notis l’adreso en mea kayero. En la sama dio, quik pos ke me retrovenis adheme, mea unesma Latina letro departis vers Japonia...

Dum kelka monati me entuziasmoze korespondis kun la Japoniana profesoro. Il afecionis anke botaniko e pregis me sendar sikigita frukto e folii di arbutiero, nam il vidabis menciono pri ta planto en Latina verko ma ne konocis ol, pro ke ol semble ne kreskas en Japonia. Yen do, dika kuverto departis vers Japonia... Il anke naracis a me ke la Portugalani kom unesma enduktis paf-armi en Japonia, ed il citis originala Japoniana fonti bele tradukita da lu en la Latina. Me esis tre kontenta e lernis multo. Il sendis anke sua Latina tradukuro di charmanta Japoniana fablo da Minamoto Tamenori (源為憲) (m. 1011). Me tradukis ol de la Latina ad Esperanto, e balde pose la revuo Nia Bulteno publikigis ol (1989, n‑ro 44, p. 9). Pos kelka yari, me tradukis ol anke ad Ido, e la revuo Ido-saluto! aparigis ol sub la titulo La reji dil cervi (1998, n‑ro 4 /1999, n‑ro 1, p. 13-14).

Mea korespondanto anke sendis fotokopiuro (exemplum photocopiatum, segun lua expresuro) di artiklo aparinta en Franca jurnalo, kun fotografuro, pri lua vizito en la hemo di gespozi Immé, nome Antoninus (Antonino) Immé (1901-1988), Siciliano, e Genovefa (Geneviève) Immè (1929-2012), Parisanino, autoro di multa Latina verki. La gespozi esis konocata Latina poeti e, segun la jurnalo, heme li interparolis nur Latine, omnadie. Sur granda tablo on povis vidar multa moderna libri Latine skribita, i.a. *kartuni di Asterix...

En un de mea letri ad Eiichiro Tani me mencionis anke Esperanto, quan me lernabis kelka tempo ante lore. En sua respondo la Japoniana latinisto surprizante informis ke lua mortinta patro esis esperantisto e havis multa korespondanti en plura landi. Il naracis ke uldie la patro maladeskis e mustis restar en lito dum la tota tempo, povante nek lektar nek skribar letri. Konseque, Eiichiro Tani lernis Esperanto nur por povar helpar la patro lektar e respondizar la letri. Pos la morto dil genitoro, il ne plus okupesis pri la linguo da Zamenhof. Koincide o ne, pos la letro en qua il informis me pri la maladeso e morto di sua patro, la Japoniana profesoro ne plus skribis a me e ne respondizis mea lasta letro...

Pos kelka yari me saveskis ke Eiichiro Tani okupesis anke pri Interlingua (quan me ne ja lernabis en la tempo di nia Latina korespondado), nam me konstatis ke, en Lingua e Vita (n‑ro 50, p. 1), organo di BIS (British Interlingua Society), fondita en 1965 da Brian C. Sexton (n. 1927), olima idisto (autoro i.a. di Un breve dictionario Ido-Interlingua, 1958), il publikigis artiklo sub la titulo Notas sur le lingua japonese. Tala mento-larjeso, segun quante me savas, ne esas kustumala che nov-latinisti, qui semble ignoras o mem ne konocas Interlingua. En 1956, Alexander Gode sendis memorando (evidente, skribita en Interlingua) al sekretario dil kongreso di Latinitas viva eventonta en Avignon, Francia, ma, segun quante me savas, on ignoris ol. En ta memorando, qua pose insertesis en la verko Discussiones de Interlingua (1983, p. 28‑29), Gode pledas por la uzo di Interlingua kom docala ponto al klasika Latina linguo. Tamen, certena impetuoza expresuri da Gode, quankam metaforala, forsan ne plezis al eruditi Latina: «nia yunaro [...] refuzas irga okupeso pri mortinta kozi», «pri kadavri interesesas la diablo e vermi», «Se la Latina esas mortinta, [...] per nia esforco rivivigar ol, ni agas ne kom pedagogi ma quale arkeologi»...

Mea olima korespondanto ne esas l’unika eminenta latinisto en Japonia. Me mencionez anke Hirosius (Hiroshi) Harada (原田 ) (n. 1954), qua publikigis plura artikli en la Latina, i.a. De latinarum litterarum initiis quae fuerunt in Iaponia («Pri la endukto di la Latina en Japonia»), ed ofras a ni bela Latina versi en sua *sito. En anciena numero (1987, n‑ro 89, p. 426) di Vox Latina, revuo publikigata en Saarbrücken, Germania, me vidas fotografuro pri Hirosius Harada dum Latinista renkontro en Westende, Belgia (1987-08-21), stacanta, kun la dorso inklinita adavane, la dextra brakio flexita e la montro-fingro extensita, tenanta papereto en la sinistra manuo e, segun la subskriburo, versus suos vividissime proferens («tre vivace deklamanta sua versi»).

Tamen la Latina championo en Japonia esas sendubite Akihiko Watanabe (渡辺顕彦) (n. 1973), konocata kom Accius Watanabĕus en Latina medii, qua diskursis Latine lor plura renkontri en Usa e skribis artikli publikigita en plura Latina revui. Un de lua diskursi, en Lexington, Usa, en 2010, traktis precize la Latina skriptado da Japoniani: Scripta Latina Iaponum. Segun la koncernanta Wikipediala pagino, il «parolas tre fluante» (volubillime loqui potest) la Latina e la Angla. Pluse, Accius esas anke fervoroza *twitero e sequanto di la Latina twitaji da papo Franciskus, quin il ofte komentas per Latina versi!

Semblas do ke, malgre la granda struktural e vortaral diferi inter la Latina e la Japoniana, la linguo di Cicero ne indijas eminenta kultivanti en la Lando dil Naskanta Suno. To esas sendubita signo pri la alta nivelo intelektal e kultural di ica tre interesanta e konocinda lando Aziana. En balda artiklo me traktos anke la relato inter Japonia e la precipua auxiliara lingui konstruktita. Anke ico montros la kulturala laudindeso di Japonia. Dume, quale desero, me ripublikigas hike la mencionita Japoniana fablo, qua mediace da la Latina aquiris e metis anke Ido-vesti:



LA REJI DIL CERVI

Habitis olim en foresto du rejuli di la cervi. Singla rejo regnis sua cervi. Uldie la rejulo dil homi komencis chasar en ta foresto. La cervi fugeskis: uli falis de eskarpaji; altri jetis su sur roki; multi vundesis. Un de la reji dil cervi chagreneskis pro la fato di sua kompatinda subordiniti e venis al rejo di la homi. Omni astonesas pro la kurajo dil cervestro, qua dicas koram la rejo dil homi:

«Kande vu o vua sequantaro chasas en mea foresto, ocidesas multi de mea subordiniti. Ne es yusta raptar la filii de matro. Vu mem ne povas konservar la karno di omna cervi quin vu chasas. Do me pregas vu ne chasar plus en nia foresto. Se vu konsentas, me esas pronta livrar a vu singladie un cervo, por ke vu sempre havez karno fresha e bona.»

Ica kondiciono plezis al rejo, qua pose retroiris a sua palaco kun la tota sequantaro. De lore la reji dil cervi lotriis singladie un cervo, quan li livris al rejo dil homi. Uldie on lotriis cervino gravida, qua jemeskis e dicis al rejo:

«Balde me parturos. Pro to me pregas vu lotriar altra cervo, til ke mea filio naskos. Lore lu ipsa povus lotriesar.»

Tamen la rejo furieskis e respondis:

«Es por me neposibla kontreagar la fato nur pro vua sucio. La fato atingis vu, do vu mustas obediar.»

L’ altra rejo dil cervi audis ica parolo e kompateskis la cervino gravida. Lu querigis subordinito ed imperis ad ica sakrifikar su vice la gravido. Tamen ica multe tristeskis e plendis:

«Nia vivo esas por ni tre valoroza, mem se ol duras tro kurte. Me tote ne volus perdar la nuna dio, mem se morge on lotrius me.»

La rejo respondis:

«Semblas a me ke vu parolis juste. Hodie me ipsa remplasos vu en ica sakrifiko.»

Pos dicir lo, lu venis al rejo dil homi. Kande la rejo dil homi videskis la rejo dil cervi, il astonesis e questionis:

«Pro quo la rejo ipsa venas a me? Kad omna cervi ja sakrifikesis?”

La rejo dil cervi respondis:

«Hodie on lotriis cervino gravida. Pro ke el ja regretas la filio naskonta, me remplasos el en ica sakrifiko.»

Kande la rejo dil homi audis ica parolo, il ploreskis e respondis:

«Ja de tro longe me nutras me per cervi sakrifikita. Tamen vu volas salvar la vivo di altru e konseque sakrifikas vua propra vivo. Ni sequas voyi tante diversa! Nun me komprenas ke me ne meritas esar homo, dum ke vu esas digna regnar la homi. De nun me judikos vu quale se vu esus ne bestio, ma homo. Me ne plus nutros me per karno cerval.»

E la rejo interdiktis lua subordiniti irgatempe chasar cervi.